ҚАЗІРГІ ЗАМАНДА АҚПАРАТ ЕҢ ҚУАТТЫ ҚҰРАЛДАРДЫҢ БІРІНЕ АЙНАЛДЫ. БІР ҒАНА ХАБАРЛАМА, БІР ҒАНА ЖАЗБА НЕМЕСЕ ҚЫСҚА БЕЙНЕРОЛИК МЫҢДАҒАН АДАМНЫҢ ПІКІРІНЕ ӘСЕР ЕТІП, ҚОҒАМДАҒЫ ТҰРАҚТЫЛЫҚҚА ЫҚПАЛ ЕТЕ АЛАДЫ. ӘСІРЕСЕ ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІНІҢ ҚАРҚЫНДЫ ДАМУЫ АҚПАРАТ ТАРАТУ ЖЫЛДАМДЫҒЫН БІРНЕШЕ ЕСЕ АРТТЫРДЫ. БҰРЫН БІР ЖАҢАЛЫҚТЫ ХАЛЫҚҚА ЖЕТКІЗУ ҮШІН ГАЗЕТ, РАДИО НЕМЕСЕ ТЕЛЕДИДАР ҚАЖЕТ БОЛСА, БҮГІНДЕ КЕЗ КЕЛГЕН АДАМ ТЕЛЕФОН АРҚЫЛЫ АҚПАРАТ ТАРАТУШЫҒА АЙНАЛДЫ. АЛАЙДА ОСЫ МҮМКІНДІКТІҢ КӨЛЕҢКЕЛІ ТҰСЫ ДА БАР. ОЛ – ЖАЛҒАН АҚПАРАТТЫҢ КӨБЕЮІ.
ТЕКСЕРІЛМЕГЕН АҚПАРАТТАР ЖЫЛДАМ ТАРАЛАДЫ.
Жалған ақпарат – шындыққа сәйкес келмейтін, әдейі немесе білместікпен таратылатын мәлімет. Мұндай ақпарат қоғамда үрей туғызуы, адамдарды адастыруы, мемлекеттің беделіне нұқсан келтіруі, тіпті экономикалық және әлеуметтік тұрақсыздыққа алып келуі мүмкін. Соңғы жылдары әлем елдері жалған ақпарат мәселесін ұлттық қауіпсіздік деңгейінде қарастыра бастады. Өйткені фейк жаңалықтар тек интернеттегі бос әңгіме емес, миллиондаған адамның санасына ықпал ететін қауіпті құралға айналып отыр. Әлеуметтік желілердегі жалған ақпараттың ең қауіпті тұсы – оның тез таралуында.
Психологтардың айтуынша, адам сенсациялық әрі қорқынышты ақпаратқа көбірек назар аударады. Сондықтан тексерілмеген хабарламалар шынайы ақпараттан да жылдам тарап кетеді. Біреу WhatsApp желісіне «ертең қала жабылады» деген хабарлама жіберсе, санаулы минуттың ішінде ол мыңдаған адамға жетеді. Адамдар оны тексерместен әрі қарай тарата береді. Нәтижесінде қоғамда дүрбелең пайда болады. Әлемдік зерттеулер де осы мәселенің қаншалықты өзекті екенін көрсетеді. Массачусетс технологиялық институтының зерттеуіне сәйкес, жалған жаңалықтар шынайы ақпаратқа қарағанда алты есе жылдам таралады. Әсіресе саясат, денсаулық сақтау және төтенше жағдайларға қатысты жалған ақпарат адамдар арасында тез тарайды. Себебі мұндай тақырыптар эмоцияға әсер етеді.
Қазақстанда да жалған ақпарат мәселесі өткір күйінде қалып отыр. Соңғы жылдары интернет-алаяқтықпен қатар фейк ақпараттардың саны күрт өсті. Әсіресе пандемия кезінде жалған мәліметтердің қоғамға әсері анық байқалды. Бірі «вакцина қауіпті» десе, енді бірі «қала толық жабылады» деген ақпарат таратты. Осындай негізсіз хабарламалар халық арасында сенімсіздік пен қорқыныш туғызды. Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі мен құқық қорғау органдары бірнеше рет жалған ақпарат таратпау жөнінде ескерту жасады. Себебі фейк ақпарат тек моральдық емес, заңдық жауапкершілікке де әкеледі.
ШЫНАЙЫ ЖАҒДАЙДЫ АЖЫРАТА АЛМАЙ ҚАЛАДЫ
Көп адам әлеуметтік желідегі жазбаның салдары ауыр болуы мүмкін екенін ескере бермейді. Бүгінде жалған ақпараттың түрі көбейді. Оның бірі – толықтай ойдан шығарылған ақпарат болса, екіншісі – шынайы мәліметті бұрмалап беру. Кей жағдайда ескі видеолар мен фотоларды қазіргі оқиға ретінде таратады. Мұндай әрекеттер адамдарды шатастырып қана қоймай, қоғамдық пікірді әдейі өзгерту үшін де қолданылады. Мәселен, табиғи апаттар кезінде немесе төтенше жағдайлар орын алғанда әлеуметтік желілерде жалған видеолар қаптап кетеді. Бірнеше жыл бұрынғы кадрларды қазіргі жағдаймен байланыстырып жариялайды. Нәтижесінде халық шынайы жағдайды ажырата алмай қалады.
Кейбір адамдар дүкендерге жаппай барып, азық-түлік жинай бастайды. Мұндай дүрбелең экономикалық тұрақсыздыққа да әсер етуі мүмкін. Жалған ақпараттың тағы бір қауіпті бағыты – денсаулыққа қатысты фейктер. Интернетте «керемет ем», «100 пайыз жазатын дәрі» деген жалған жарнамалар өте көп. Дәрігерге қаралмай, осындай ақпаратқа сенген адамдар өз денсаулығына зиян келтіреді. Әлемде жалған медициналық ақпарат салдарынан зардап шеккендер аз емес.
Соңғы жылдары жасанды интеллект технологияларының дамуы жалған ақпараттың жаңа түрлерін туғызды. Deepfake деп аталатын технология арқылы адамның дауысын немесе бейнесін қолдан жасап шығару мүмкіндігі артты. Бұл болашақта фейк ақпаратпен күресті одан әрі қиындатуы ықтимал. Себебі адамдар шынайы видео мен жасанды бейнені ажырата алмай қалуы мүмкін.
ЗАҢДЫ БІЛМЕУ ЖАУАПКЕРШІЛІКТЕН ҚҰТҚАРМАЙДЫ
Қазақстан заңнамасында жалған ақпарат таратуға қатысты нақты жауапкершілік қарастырылған. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 274-бабында көрінеу жалған ақпарат тарату туралы норма бар. Бұл бап бойынша қоғамдық тәртіпті бұзуға немесе азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделеріне зиян келтіруге әкелетін жалған ақпарат таратқан адам жауапқа тартылады. Заңға сәйкес, мұндай құқық бұзушылық үшін айыппұл салынуы, қоғамдық жұмыстарға тарту, бас бостандығын шектеу немесе белгілі бір мерзімге дейін бас бостандығынан айыру жазасы қолданылуы мүмкін.
Егер жалған ақпарат төтенше жағдай кезінде таратылса немесе ауыр зардаптарға алып келсе, жаза да қатаңдай түседі. Көп жағдайда адамдар «жай ғана бөлісе салдым» деп жауапкершіліктен құтылғысы келеді. Алайда заң алдында ақпаратты алғаш шығарған адам ғана емес, оны қасақана таратқан азамат та жауап беруі мүмкін. Сондықтан кез келген хабарламаны бөліспес бұрын оның рас-өтірігін тек¬серу өте маңызды.
Қазақстанда соңғы жылдары жалған ақпарат таратқаны үшін жауапкершілікке тартылған азаматтар аз емес. Әсіресе төтенше жағдайлар кезінде жалған хабар таратқандарға қатысты қылмыстық істер қозғалды. Мысалы, кейбір азаматтар әлеуметтік желі арқылы «банк жабылады», «азық- түлік таусылады» деген жалған хабар таратып, халық арасында дүрбелең туғызған. Құқық қорғау органдарының мәліметіне сәйкес, интернеттегі құқық бұзушылықтардың едәуір бөлігі жалған ақпаратпен байланысты. Мамандардың айтуынша, адамдардың медиасауаты төмен болған сайын фейк ақпарат тез таралады. Сондықтан бұл мәселемен күрес тек заң арқылы ғана емес, білім беру арқылы да жүзеге асуы қажет.
Медиасауаттылық – қазіргі қоғам үшін аса маңызды дағдының бірі. Адам ақпаратты қабылдамас бұрын оның дереккөзіне назар аударуы керек. Ресми ақпарат па, әлде белгісіз парақша ма? Басқа сенімді ақпарат құралдары бұл жаңалықты растады ма? Осындай қарапайым сұрақтардың өзі жалған ақпаратты анықтауға көмектеседі. Көп жағдайда адамдар эмоцияға беріліп, тексерілмеген ақпаратты таратады. Әсіресе қорқыныш тудыратын немесе ашу шақыратын жаңалықтар тез тарайды. Психологтардың пікірінше, адамның эмоциясына әсер еткен ақпарат логикалық сүзгіден өтпей қалады. Сондықтан фейк жасаушы¬лар көбіне адамдардың эмоциясын пайдалануға тырысады.
ХАЙП ҮШІН ШЕКТЕН ШЫҒАТЫНДАР БАР
Бүгінде әлеуметтік желілердегі алгоритмдер де жалған ақпараттың таралуына ықпал етеді. Көп қаралым жинаған материал автоматты түрде басқа адамдарға да ұсынылады. Егер сенсациялық жалған ақпарат көп адамды қызықтырса, ол одан әрі кең тарай береді. Бұл – әлем елдерінің бәрінде кездесетін мәселе. Кейбір сарапшылар жалған ақпаратты «ақпараттық вирус» деп атайды. Өйткені ол да адамнан адамға тез жұғады. Егер адам ақпаратты тексермей тарата берсе, қоғамда сенім дағдарысы пайда болады. Адамдар ресми ақпаратқа сенуден қалады. Бұл мемлекеттің тұрақтылығына әсер етуі мүмкін. Жалған ақпарат көбіне саяси оқиғалар кезінде белсенді таралады. Сайлау науқандары, халықаралық қақтығыстар немесе қоғамдық маңызды мәселелер кезінде түрлі манипуляциялық ақпараттар көбейеді. Мұндай кезде адамдардың сыни ойлау қабілеті ерекше маңызды рөл атқарады
Сарапшылар жалған ақпаратпен күрестің бірнеше жолын ұсынады. Біріншісі – медиасауатты арттыру. Мектептен бастап балаларға ақпаратты тексеру мәдениетін үйрету қажет. Екіншісі – ресми органдардың ақпаратты жедел әрі ашық беруі. Егер халық ресми дереккөздерге сенсе, жалған ақпараттың әсері азаяды. Үшіншісі – интернет платформалардың жауапкершілігін күшейту.
Әлемнің көптеген елдері жалған ақпаратпен күреске ерекше көңіл бөліп отыр. Кейбір мемлекеттер әлеуметтік желілерге фейк ақпаратты уақытылы жою міндетін жүктеді. Ал кей елдерде жалған ақпарат таратушыларға қомақты айыппұл салынады. Бұл мәселе халықаралық деңгейде де талқылануда. Қазақстанда да киберқауіпсіздік пен ақпараттық қауіпсіздік мәселесіне басымдық беріліп келеді. Мемлекет азаматтарды жалған ақпараттан қорғау үшін түсіндіру жұмыстарын жүргізуде. Сонымен қатар ресми мемлекеттік органдар халықты тек сенімді дереккөздерге сүйенуге шақырады.
«FACT-CHECKING» КҮМӘНДІ АҚПАРАТТАРДЫ ТЕКСЕРЕДІ
Қазіргі технология дамыған заманда құқық қорғау органдары жалған ақпарат таратушыларды анықтай алады. Сондықтан әлеуметтік желіде жауапкершілікпен әрекет ету – әр азаматтың міндеті. Қоғамда кейде «сөз бостандығы» мен «жалған ақпарат тарату» ұғымдарын шатастырып жатады. Сөз бостандығы – адамның пікір айту құқығы. Ал жалған ақпарат тарату – шындыққа сәйкес келмейтін мәліметті әдейі немесе жауапсыздықпен тарату. Бұл екеуінің айырмашылығын түсіну маңызды. Ақпараттық қауіпсіздік тек мемлекеттің емес, әр азаматтың жауапкершілігіне айналып отыр. Егер әр адам өзіне келген ақпаратты тексеріп, күмәнді хабарламаларды таратпаса, фейк ақпараттың көлемі азаяр еді. Кейде бір ғана «forward» батырмасын басу үлкен мәселеге себеп болуы мүмкін.
Жалған ақпаратпен күресте журналистиканың рөлі де ерекше. Кәсіби журналистика – тексерілген әрі нақты ақпараттың кепілі. Сондықтан халық сенімді бұқаралық ақпарат құралдарына көбірек назар ауда¬руы қажет. Ал журналистер үшін ақпараттың шынайылығын тексеру – басты қағида. Қазіргі уақытта fact-checking, яғни ақпаратты тексерумен айналысатын арнайы платформалар пайда болды. Олар интернетте тараған күмәнді ақпараттарды тексеріп, оның рас немесе жалған екенін анықтайды. Мұндай жобалар қоғамдағы ақпараттық мәдениетті дамытуға көмектеседі. Жалған ақпараттың экономикалық зи¬яны да аз емес. Кейбір фейк хабарламалар компаниялардың беделіне нұқсан келтіріп, қаржылық шығынға әкеледі. Мысалы, белгілі бір өнім туралы жалған қауесет тараса, халық оны сатып алудан бас тартуы мүмкін. Бұл бизнестің дамуына кедергі келтіреді.
Ақпараттық шабуылдар халықаралық деңгейде де қолданылып келеді. Кей мемлекеттер бір-біріне ықпал ету үшін жалған ақпараттық компаниялар жүргізеді деген пікірлер бар. Сондықтан ақпараттық қауіпсіздік қазіргі заманның маңызды мәселесіне айналды. Бүгінде адамның санасына әсер ету үшін қару қолданудың қажеті жоқ деген пікір жиі айтылады. Кейде ақпараттың өзі үлкен күшке айналады. Сондықтан әр азамат ақпараттық иммунитет қалыптастыруы керек. Ақпараттық иммунитет дегеніміз – кез келген мәліметке сыни көзқараспен қарап, оның шынайылығын тексере білу.
ҚАЛАЙ ТОСҚАУЫЛ ҚОЯМЫЗ?
Қарапайым ережелерді сақтау арқылы жалған ақпараттың тара¬луын азайтуға болады. Біріншіден, ақпараттың дереккөзіне назар аудару қажет. Екіншіден, эмоцияға берілмеу керек. Үшіншіден, ресми ақпараттарға сүйенген жөн. Төртіншіден, күмәнді ақпаратты таратпау қажет. Әлеуметтік желідегі мәдениет те маңызды. Кей адамдар оқырман жинау үшін жалған тақырыптар қояды немесе ақпаратты әдейі бұрмалайды. Мұндай әрекеттер қоғамдағы сенім деңгейін төмендетеді.
Сондықтан интернеттегі этика мәселесіне де мән беру қажет. Қазіргі қоғамда шынайы ақпараттың құны бұрынғыдан да жоғары. Адамдар сенімді ақпаратқа мұқтаж. Ал жалған ақпарат сол сенімді жояды. Сондықтан әр азамат ақпарат таратуда жауапкершілік танытуы тиіс. Жалған ақпарат – тек интернет мәселесі емес, бүкіл қоғамға әсер ететін күрделі қауіп. Ол адамдар арасында үрей туғызады, қоғамдық тұрақтылыққа әсер етеді, азаматтардың құқықтарына зиян келтіреді. Сондықтан жалған ақпаратпен күрес – ортақ міндет.
Заң талаптарын сақтау, медиасауатты арттыру, ақпаратты тексеру мәдениетін қалыптастыру – бұл бағыттағы маңызды қадамдар. Әр адам әлеуметтік желіде бөліскен бір ғана ақпараттың үлкен салдары болуы мүмкін екенін түсінуі керек. Өйткені ақпарат – жауапкершілікті талап ететін күш.
Ш.АСЛАНҚЫЗЫ
